Mehmet Emin
Resulzadenin Arşivi ve Elyazmaları
Doç. Dr. Yavuz AKPINAR
Araştırmacı, Edebiyatçı, Ege Üniversitesi - Türkiye
Hayatının yaklaşık iki yıldan fazla bir bölümünü
(1908-1911) İran Demokrat Partisi'nin kuruculuğuna ve "İran-ı
Nev" adlı gazetenin başyazarlığına adamış büyük fikir
adamı Mehmet Emin Resulzade'nin elimizde bulunan elyazma
eserlerinin İran'da, İran Türkleri tarafından düzenlenen
bu sempozyumda kamu oyuna açıklanmasının ve içerikleri
hakkında bilgi verilmesinin yararlı olacağını düşündüm.
Bilindiği
gibi, 1918'de kurulan Millî Azerbaycan Cumhuriyetinin
Cumhurbaşkanı Mehmet Emin Resulzade (1884-1955),
Azerbaycan Bolşevik Ruslar tarafından işgal edildikten
(27 Nisan 1920) sonra bir süre Lahıç'ta saklanmış,
tutuklanarak Bakü'ye götürüldükten sonra Stalin'in
müdahalesiyle Moskova'ya alınmış ve oradan Leningrad'a
geçerek yurtdışına kaçmış (Eylül 1922'de Helsinki'ye),
ölümüne (l955) kadar, bir yandan Sovyetlere karşı siyasî
mücadelesini yürütürken, bir yandan da Azerbaycan'ın
tarihi, sosyal hayatı ve edebiyatı hakkında birçok eser
ve yüzlerce makale yazmış, beşten çok gazete ve dergi
yayınlamış, sürgündeki Azerbaycan hükümetini temsilen
faaliyet gösteren Azerbaycan Milli Merkezinin de
başkanlığını yürütmüştür.
Bütün bu geniş faaliyetleri dolayısıyla geriye zengin
bir arşiv bırakmıştır. Arşivi ölümünden sonra
dağılmıştır. Bazı belge ve eserlerin şimdi nerede olduğu
bilinmemektedir. Bu arşivin bir kısmı, aile ilişkileri
nedeniyle bizde bulunmaktadır.
Babamın
amcasının kızı Şefıka (Akpınar) Oder'in kocası olan
Kerim Oder, Resulzade'nin yakın arkadaşı ve Müsavat
Partisinin yöneticilerinden biri olmuştur. Resulzade'nin
ölümünden sonra ise, Azerbaycan Millî Merkezinin de bir
ara başkanlığını yapmıştır. Bu sebeple Resulzade
arşivinin en azından bir kısmının Kerim Oder Beyde
olduğu anlaşılıyor.
Esasen arada bir Sovyet baskısına boyun eğmek zorunda
kalan Türkiye hükümeti tarafından takip edilen
Müsavatçılar ve diğer siyasî muhacirler, zaman zaman
Türkiye dışına çıkmaya zorlanmışlardır. Dolayısıyla,
Azerbaycan Millî Merkezinin arşivi de, herhalde bir
tedbir olarak, o dönemlerde tek kişide muhafaza
edilmemiş, zaman zaman güvenilir mensuplar arasında
paylaştırılmış olmalıdır.
Kerim Oder Bey vefat ettikten sonra, onda bulunan evrakı
eşi Şefıka Oder'den aldım. Bu evrak arasında,
Resulzade'ye ait eserler, makaleler, mektuplar,
ansiklopedi maddeleri, fotoğraflar, bazı eserlerinin
matbu nüshaları vs. bulunmaktadır; ama bunların
Resulzade evrakının bir kısmı olduğu anlaşılıyor. Kerim
Beyin vefatından sonra bazı arkadaşlarının evine
gelerek, bu evrakın bir kısmını eşi Şefıka Hanımdan alıp
götürdüklerini biliyoruz. Bu işin peşini bırakmadım, ama
bir sonuç da alamadım. Anlaşılan eski "Müsavatçılar"
hâlâ çok ketum davranmaktadırlar! İşte elimde bulunan
malzeme bu şekilde bana intikal etmiştir.
Arkadaşlarımızla birlikte bizdeki belgeleri düzenleyip
neşre hazırlamaktayız. Şimdiye kadar Resulzade'nin üç
kitabını yayınladık. Diğerlerini de yayınlamak için
çalışıyoruz.
Elimde bulunan Resulzade'ye ait evraktan söz etmeden
önce, Resulzade'nin arşivinden bir kısmının Ejder
Kurtulan'ın oğlu İdeniz Kurtulan'da, ve yine bir
kısmının da İzmir'de Fikret Türkmen'in elinde
bulunduğunu bildirmemin yararlı olacağını düşünüyorum.
Fikret Türkmen'in elinde olan eserler hakkında
Sebahattin Şimşir'in "Mehmet Emin Resulzade'nin
Türkiye'deki Hayatı, Faaliyetleri ve Düşünceleri"
(Ankara, 1995) adlı kitabının "Resulzade'nin Özel
Evrakı" adlı bölümünde (s. 107-111) bilgi verilmiştir.
İçinde Vahab Yurtsever'in varislerinden veya
yakınlarından alındığı düşünülebilir. Bu malzeme içinde
Resulzade'ye gelen mektupların çokluğu dikkati çeker.
Aynı evrak içerisinde, Resulzade'nin Türkiyeli ve
Azerbaycanlı şairlerden örnekler seçerek oluşturduğu iki
küçük deftere kayıtlı şiirler bulunmaktadır. Bunlar
belki de hazırladığı bir "antoloji"nin taslağı idi! Aynı
defterlerden birinin içerisinde ise (s. 88-142),
ölümünden birkaç yıl önce üzerinde yoğun çalışmalar
yaptığı bildirilen "Azerbaycan Bibliyografyası" adlı
eseri vardır.
Resulzade'nin ve aynı zamanda Azerbaycan Millî
Merkezinin arşivinin geri kalan kısımlarının kimde ve
nerede olduğu şimdilik tespit edilememiştir. Elimde
bulunan eserlerin büyük bir kısmını yazma kitaplar,
makaleler teşkil ediyor. Bu eserler, Azerbaycan'ın yakın
geçmişi, siyasî fikri ve edebî hayatı için büyük değer
taşımaktadır.
Bazı ansiklopedi maddeleri hariç, tamamı Türkiye
Türkçesi'yle ve Lâtin harfleriyle yazılmış elimdeki
eserlerin belli başlıları şunlardır:
l
- El yazma kitaplar ve makaleler:
a) Türkçe eserler.
1-"Azerbaycan'ın Tarihî
Gelişimi"
Yazılış tarihi: Tahminen 1950-1954 arası olmalıdır.
Azerbaycan Dergisinde (1954, s. 22-23, s. 5'te) bu eser
üzerinde çalışmakta olduğu bildiriliyor. Ömrünün son
yıllarında yazmış olabilir.
Basılmış mı?: Hayır.
Nüsha sayısı: 3, (Biri el yazısı, ikisi daktilo
edilmiş)
Kâğıdı: Parşömen ve çizgili, 3. hamur beyaz kâğıt
Sahifesi: El yazma nüsha: 121 (11+80+3 0), Daktilolu
metin: 68
Yazısı: Lâtin harfleriyle, Resulzade'nin el yazısı,
dolma kalemle yazılmış.
Mürekkebi: Mavi, Siyah, Kırmızı.
Diğer iki nüsha, aynı müsveddeden daktilo edilmişlerdir.
Hiç bir nüshanın üzerinde tarih yoktur. Kullanılan
kâğıttan, 1940'lı yıllarda yazıldıkları tahmin
edilebilir. El yazılı metinde, daktilo edilmiş
nüshalarda olmayan, ayrıca 11 sahifelik bir önsöz de
vardır.
Bu eser üç bölümden ibarettir: "l- Azerbaycan 'ın Adı
ve Tarihî Sınırları "(s. 1-8), "II-Devlet ve Siyasî
Tarihi"(s. 9-80), "III- Etnografya Tarihi"(52-68).
İçindeki bölüm başlıklarından da anlaşılacağı gibi bu
eser, Azerbaycan'ın en eski dönemlerden, XX. yüzyıla
kadarki tarihini konu edinmektedir. Resulzade'nin
Azerbaycan tarihine yaklaşımını ana hatlarıyla
göstermesi bakımından önemlidir.
Eserin içindeki bölüm başlıkları şunlardır: Atropatanya,
Albanya, Arap Hakimiyeti, Selçuklular Devri, Azerbaycan
Atabeyleri, Şirvanşahlılar, Harezmliler ve Moğollar,
İlhanlılar Devri, Türkiye, İran ve Rus Mücadeleleri,
Nadir Şahın Zuhuru, Azerbaycan Hanlıkları, Rusya
Hakimiyeti, Millî Azerbaycan Cumhuriyeti, Azerbaycan
Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Siyasî Tarih Kronolojisi,
Etnografya Tarihiş
Not: Bu eserdeki bazı parçalar, Kerim Oder'in
"Azerbaycan" (Boğaziçi yay., 180 s., İstanbul 1982) adlı
eserinde aynen veya kısmen değiştirilerek
kullanılmıştır.
2- "Azerbaycan Cumhuriyeti"
Yazılış tarihi. Belli değil, kâğıdından 1940'lı yıllarda
yazıldığı düşünülebilir.
Basılmış mı?: Hayır.
Nüsha sayısı: l
Kâğıdı: Parşömen
Sahifesi:101
Yazısı: Lâtin harfleriyle, Resulzade'nin el yazısı,
dolma kalemle yazılmış.
Mürekkebi: Siyah
İçindekiler veya bölüm başlıkları: Umumî Malûmat (s.
1-15), Tarihî Mukadderat (s. 16-45), Çarlık Elinde Yüz
Yıl (s. 46-101)
Eserde özellikle "Millî Uyanış Devri" olarak
adlandırılan 1905-1920 yılları arasındaki siyasî, fikrî
ve edebî hayata daha çok yer verilmiştir. Daha önce aynı
adla basılan kitaptan farklıdır.
Not: Resulzade, 1922'de İstanbul'da Arap harfleriyle
basılan "Azerbaycan Cumhuriyeti, Keyfıyet-i Teşekkülü ve
Şimdiki Vaziyeti" adlı eserine sonradan ilave edilecek
bazı notlar almış, basında bu eseriyle alakalı
yayınlanan makaleleri toplamıştır. Bazı notlarında
"İkinci baskıya ilâve edilecek" şeklinde kayıtlar
vardır. Bazı kısımlarını da el yazısı ile tashih ettiği
bu nüsha, İldeniz Kurtulan'ın arşivinde bulunmaktadır.
3- "Azerbaycan'da Bolşevik
İstilası Altında Millî Gelişim"
Yazılış tarihi ve y eri: 26. III. 1949, Ankara
Basılmış mı?: Hayır.
Nüsha sayısı: 2 (Biri el yazısı, biri daktilo edilmiş)
Kâğıdı: Parşömen
Sahife: El yazısı: 62, daktilolu nüsha: 18
Yazısı: Lâtin harfleriyle, Resulzade'nin el yazısı,
dolma kalemle yazılmış.
Mürekkebi: Mavi
İçindekiler veya bölüm başlıkları: "Sovyetleştirilme"
(s. 1-36), "1937 Katliamı" (s. 37-41), "Yeni Nesil" (s.
42-61), "Netice" (s. 61-62)
Konu başlıkları, eserin içeriği hakkında kâfi bilgi
veriyor. El yazısının son sahifesinde tarih ve yer
kaydıyla birlikte "M, E. Resulzade" imzası vardır.
Not: Daktilolu metin tam değildir. El yazma nüshasının
30. sahifesine kadar daktilo edilmiştir. Belki de tamamı
yazılmış, fakat kaybolmuştur.
4- "Azerbaycan'ın Sovyetleştirilmesi" (Makale)
Yazılış tarihi ve yeri: Ankara ?
Basılmış mı?:
Nüsha sayısı: l
Kâğıdı: Parşömen
Sahifesi: 9
Yazısı: Resulzade'nin el yazısıyla, dolma kalemle
yazılmış.
Mürekkebi: Mavi
Son sahifede "M. E. Resulzade" imzası var. "Azatlık"
radyosu için yazılmış makale olabilir.
5-"l937 Katliam, Ne İmiş?
Sovyet Rusya'da Türkçülük" (makale)
Yazılış tarihi ve yeri: Ankara
Basılmış mı?:
Nüsha sayısı: 2, biri el yazısı, biri daktilo edilmiş.
Kâğıdı: Parşömen
Sahifesi: 9
Yazısı: Resulzade'nin el yazısı, dolma kalemle yazılmış.
Mürekkebi: Mavi
Son sahifede "M. E. Resulzade" imzası var. Azatlık
radyosu için yazılmış makale olabilir.
6- Azerbaycan Komünist Partisi
Sıralarında Tasfiye" (Makale)
Yazılış tarihi ve yeri: Ankara
Basılmış mı?:
Nüsha sayısı: 2, Biri el yazısı, diğeri daktilo edilmiş.
Kâğıdı; Parşömen
Sahifesi: El yazısı 10, daktilolu metin 6
Yazısı: Lâtin harfleriyle, el yazısı ve daktilolu
Mürekkebi: El yazısı kırmızı, daktilolu metin siyah
kopya kağıdı ile yazılmış.
El yazılı metnin sonunda "M. E. Resulzade" imzası var.
7-Azerbaycan'ın Sömürülmesi
"(Makale)
Yazılış tarihi ve yeri: Ankara
Basılmış mı?:
Nüsha sayısı: 2, biri el yazısı, biri daktilo edilmiş.
Kâğıdı: Parşömen
Sahifesi: El yazılı metin 9, daktilolu metin 6
Yazısı: Resulzade'nin el yazısıyla, dolma kalemle
yazılmış.
Mürekkebi: Mavi
Son sahifede: "M. E. Resulzade" imzası var. Azatlık
radyosu için yazılmış makale olabilir.
8- "Tehcirler ve Sürgünler"
(Makale)
Yazılış tarihi ve yeri: Ankara
Basılmış mı?:
Nüsha sayısı: l
Kâğıdı: Parşömen
Sahifesi: 10
Yazısı: Resulzade'nin el yazısıyla, dolmakalemle
yazılmış.
Mürekkebi; Mavi
Son sahifede: "M. E. Resulzade" imzası var. Azatlık
radyosu için yazılmış makale olabilir.
9- Azerbaycan'da Sovyet
Sömürgeciliği" (Makale)
Yazılış tarihi ve yeri: Ankara
Basılmış mı?:
Nüsha sayısı: l
Kâğıdı: Parşömen
Sahifesi: 7
Yazısı: Daktilo ile yazılmış.
Mürekkebi: Siyah
Kopya kâğıdı ile yazılmış. İmza yok, ama Resulzade'nin
el yazısına çok benzer bir yazı ile üzerinde düzeltmeler
yapılmış. Bu da, Azatlık radyosu için yazılmış bir
makale olabilir.
b) Rusça El yazına Eserler..
l-"İstoriçeskoye Razvitiye
Azerbaydjana" [Azerbaycan'ın Tarihî Gelişimi]
Yazılış tarihi ve yeri:?
Basılmış mı?:
Nüsha sayısı: l
Kâğıdı: Orta boy, çizgili defter, 3. hamur kâğıt.
Sahifesi: 52+4
Yazısı: Resulzade'nin el yazısı, dolma kalemle
yazılmış.
Mürekkebi: Mavi
Eserin iç kapağında "M. E. Resulzade" imzası var.
Sonundaki 4 sahifelik bibliyografya kısmında (Mehmetzade
M. Balâ'ya ait iki eser bir tarafa bırakılırsa)
Resulzade'nin 29 tane kitap ve makalesinin künyesi
verilmiştir. Acaba yazarın aynı adlı Türkçe eserinin
Rusça'ya çevrilmiş şekli midir?
Ön dış kapakta eserin adının altında "Defter No: l"
yazılıdır.
2- "Azerbaydjanskaya
Natsionalno Demokraticeskaya Partiya Müsavat"
(Azerbaycan Millî Demokrat Partisi Müsavat)
Yazılış tarihi ve yeri: ?
Basılmış mı?:
Nüsha sayısı: l
Kâğıdı: Parşömen, büyük boy, çizgili 3 .hamur kâğıt.
Sahifesi: 10
Yazı: Resulzade'nin el yazısı, dolma kalemle yazılmış.
Mürekkebi: Mavi
3- "İstoriçeskaya Xronologiya
Politiçeskoy Sudbı Azerbaydjana
(Azerbaycan'ın Siyasi
Kaderinin Tarihî Kronolojisi]
Yazılış tarihi ve yeri: ?
Basılmış mı?:
Nüsha sayısı: l
Kâğıdı: Büyük boy, çizgili 3. hamur kâğıt.
Sahifesi: 55-114 (Baştan 1-54. sahifeler eksiktir.)
Yazısı: Resulzade'nin el yazısı, dolma kalemle yazılmış,
sonda 108-114 sahifeler daktilo edilmiş halde.
Mürekkebi: Mavi
Not: Eserin ismi 55. sahifedeki başlıktan alınmıştır.
II- Türk Ansiklopedisine yazılmış maddeler:
İnönü Ansiklopedisi genel sekreteri Agâh Sırrı
Levend'in, 9.11.1984, 11.11.1949, 14.11.1949
tarihlerinde Resulzade'ye yazdığı resmî mektuplar
elimizdedir. Bu mektuplarda, A ve B harfleriyle başlayan
yaklaşık 87 maddeyi yazması istenmiştir. Elimizde
Resulzade'nin el yazısıyla yazmış olduğu 22 maddenin (A:
20 civarında ve B: 2 adet) metni bulunmaktadır.
Bunların bir kısmı Ansiklopedide yer almış, bir kısmı
yayınlanmamış, bir kısmı da, ya kısaltılarak ya da bazı
yerleri değiştirilerek yayınlanmıştır.
Maddeler öncelikle Azerbaycan'la ilgili olmasına
rağmen, Ruslar ve diğer Türk boylarıyla ilgili maddeler
de dikkati çekiyor. 87 civarındaki madde üzerinde
çeşitli işaretler konulmuş, eğer yazılanlar işaretlendi
ise, büyük bir kısmını yazmış demektir. Resulzade
27.11.1950 tarihînde A. S. Levend'e bir mektup yazarak,
İnönü Ansiklopedisinin [daha sonra adı Türk
Ansiklopedisi olmuştur.] 31 ve 32. fasiküllerinde,
Azerbaycan'la alâkalı maddelerde gözüne ilişen fahiş
hataları, eksiklikleri belirtmiş, çıkacak fasiküllerde
bunların düzeltilmesini istemiştir.
Bu ansiklopedinin ilk ciltlerinde madde yazarlarının
isimleri belirtilmemiştir. Bu bakımdan elimizde
müsveddesi olmayan, ama belirtilen listede işaretlenmiş
bazı maddeleri de Resulzade'nin yazmış olması kuvvetle
muhtemeldir.
Maddelerin
bir kısmı da Arap harfleriyle yazılıdır. Daktilo edilmiş
olanları da vardır. Bazı maddeler hakkında da kısa
notlar alınmıştır. Bu maddeler arasında dikkati çekenler
şunlardır:
l - "Azeri Edebiyatı" maddesi. Parşömen kâğıda dolma
kalemle yazılı, 24 sahifelik bu maddenin ilk 6 sahifesi
Arap harfleriyle, diğer sahifeleri Lâtin harfleriyledir.
Azerbaycan (9 sahife), Azerbaycan Cumhuriyeti (l8 sahife),
Arşın Mal Alan (2 sahife ), Bakü (3 sahife ) vs.
III- Mektuplar:
a)Kendisinin
yazdıkları:
l
- Agâh Sırrı Levend'e yazdığı mektuptan kısaca
bahsettik.
2-
Mirza Balâ'ya yazılmış,
21.10.1951 tarihli mektup Arap harfleriyledir. Bir
sahifedir. Asıl metinden kopya kağıdı ile alınmış.
Mektupta bir Amerikan komitesinin, kendisini Avrupa'nın
bir şehrinde istişare için, masrafları da onlara ait
olmak üzere davet ettiğini bildirmiştir. Mektup parşömen
kağıda kopya edilmiş.
3-
"Aziz Arkadaşlar" başlığı ile
11.11.1934 tarihinde Müsavat Partisi mensuplarına
gönderilmiş tamimdir. Daktilo ile yazılıdır, 2 sahifedir.
Mektupta parti meselelerinden bahsedilmiştir.
4-"Dileğimiz!"
başlıklı tarihsiz bu mektup, Resulzade, Mustafa Vekilli,
Mehmet Ali Azeroğlu, Mirza Bala, Abdulvahab Yurtsever,
Kerim Oder tarafından ABD ilgililerine millî Azerbaycan
davasına alâka ve müzaheret göstermeleri için
yazılmıştır.
Bir sahifedir. Altında Resulzade'nin Ankara adresi
yazılıdır. Kâğıdın üst tarafında, sahife numarası olarak
"5" yazılı olması, 1-4. sahifelerin düştüğünü açıkça
belli ediyor.
b) Resulzade'ye Yazılanlar:
1-Hilâl
Münşi'den, Resulzade'ye yazılan mektup, 20 Nisan 1938'de
Berlin'den gönderilmiştir. Daktilo ile, Lâtin
harfleriyle yazılmış, 10 sahifelik bu uzun mektupta bazı
Müsavat partililerin davranış ve sözlerinden
Resulzade'ye şikâyet edilmiştir.
2-Adilhan
Ziyalhan'dan, 28 Kasım 1949'da gönderilmiştir.
Resulzade'nin Adilhan'a göndermiş olduğu, "Azerbaycan
Kültür Gelenekleri" adlı eser için teşekkürleri ifade
edilmiştir. Mektubun zarfı da vardır ve Resulzade'nin o
tarihte oturduğu adres açıkça belirtilmiştir: "İlgün
Sokak, Ergun Apt. Daire: 5, Yenişehir/Ankara
P.S. Doç. Dr. Yavuz
AKPINAR"a dərin sevgilər və sayğılarla
Qaynaq :
http://www.akmb.gov.tr/turkce/books/azerbaycan/yavuz%20akpinar.htm
