UNUDULMAZ FACİE
.jpg)
Martın 31-i bize Azerbaycan tarix siyasetinde unudulmaz üç günü xatırlatıyor.
Günler var ki, sevincinin böyüklüyü ile, günler de var ki, felaket ve qüssesinin ezemeti ile unudulmaz. 31 Mart ikinci günlerden idi. Bu gün tarixin qeyd ede bildiyi “Aşura”, “Vorfolomey gecesi” kimi xainane bir suretde hazırlanmış siyasi facielerden birisi idi.
Bize deye bilerler ki, herbi-ümumi sefaheti (sehifeleri) arasında mart hadiseyi-elimesini defelerle öten esefli (teessüf edilecek) hadiseler vaqe olmuşdur. Bunun üçün dexi mart günlerinde Bakı soqaqlarında icra olunan mezalim ve qitali Erebistanın qızğın çöllerinde ve yaxud Firengistanın inqilabla qaynar şeherlerinde hadise olan uzaq misalları ile müqayise etmeye ne hacet!
Evet doğrudur, doğrudur ki, Belçikada, Serbiyada, Türkiyede, Acarıstanda, nehayet Kars, Muş, Van ve sair yerlerde, hetta herbi-umumiden resmen xaricde qalan İranda, Urmi, Selmas ve Xoyda şeklen Bakı hadisesine benzer ve belke de bundan daha feci hadiseler vaqe olmuşdur.
Bunlar doğrudur.
Biz Bakıdakı mart hadiselerini yada salarken o günlerde icra olunan vehşete, zülme, yaxılan xanimanlara, parçalanıb da divarlara mıxlanan yavrulara, hetk olunan (parçalanan), irz ve namuslara dexi etfi-nezer ediyor - insanın bir anda dönüb canavardan da bedter hala düşmek leyaqetinden dexi olduğunu böyük bir hissi-infial (xecaletçekme) ve şermendelikde görüyoruz.
Feqet mart günlerinin esl faciesi tekce bu cehetden deyildir. Martda söylediklerimizden ve söylemediklerimizden daha böyük, daha şeni (çirkin), daha merdud (hüquqa zidd), daha iyrenc bir hadise vaqe olmuşdu. İctimai bir inqilab nami ve perdesile ortaya çıxıb milli bir edavet icra edilmişdi. Burjuaziyaya elani-herb edilib emele (fehle) ve kasibe qırılmışdı.
“Müsavat”a xitaben elani-herb edilib, neticede sosialist, bolşevik ve müsavat - heç birisine ferq qoyulmadan kesilmek ve atılmaq üçün müselman olmaq kafi gelmişdi. Bu nöqteyi-nezerden şaumyanların Bakıda çıxartdıqları hadise leninlerin Petroqrad ve Moskvadakı hereketlerine qetiyyen benzemezdi. Orada sinfi bir herb, burada ise sinfi herb nami altında milli bir qettal, bir qetliam icra olunurdu. Bu intiqam her növ qonşuluq, inqilabdaşlıq, vetendaşlıq hissini korlatıyor, yan-yana sülh ve müsalimet ile yaşayan milletleri senelerle bir-birinden ayırıyordu.
***
Bolşevikler - “size muxtariyyet deyil, xarabalar vereceyiz”, - deyirlerdi, müttefiqleri daşnaklar da indi izah ediyorlar ki, Bakını sahiblerinin elinden çıxarmaları ile onlar ermeniliyi mühafize ediyormuşlar.
Heqiqetdir ki, martın 18-den 21-ne qeder (köhne teqvimle) Bakı türk demokratiyasının qafasında partladılan toplar, müselmanların haqqında reva görülen mezalim Azerbaycan fikrini daşıyan, müxalifet ve istiqlal eqidesi ile perverde olan vücudları mehv etmek üçün idi. Fikir öldürülmek istenilirdi. Millet kesilirdi.
Feqet kendlileri (özleri) “inqilabçı” iken, inqilabın böyük düsturunu unudurlardı: Meşeli efkari-ehrarane sönmez xunile! (Azadlıq fikrini meşeli qanla sönmez!)
Martda tökülen qanlar türklerdeki milliyyet ve hüriyyet fikrini, Azerbaycan ateşi-müqeddesini söndüre bilmedi! Bakı küçelerinde tökülen nahaq qanlar bir “pisuz”, yaxılan “ismailiyye” ise bir “iplik” işini görerek üreklerde söndürülmek istenilen hürriyyet meşelini daha ziyada tutuşdurdu.
Onlar içinde boğdurulmaq istenilen Azerbaycan fikri bu kere müsteqil bir hökumet şekli ile tecelli etdi! Bakı bir qan ve bir fitne ocağı deyil, paytaxtımız oldu!
Bu gün mart hadiseleri kimi böyük bir riyazet neticesinde kendi haqqını istirdad etmiş (geri almış) olan paytaxtımızda 31 mart şühedasının ruhi-mezlumuna fatiheler oxuyarken bir şeyi xatırlatmaq isterem. Mart hadisesindeki müveffeqiyyetsizliyin en böyük sebebi, bunu artıq her kes tesdiq ediyor ki, cemaetimizin başsızlığı, o vaxta qeder bildiyi camaat xadimlerine ve siyasi firqe reislerine deyil, qeyri-mesul adamlara, ağlından ziyade hissiyyatına tabe şexslere uyduğu olmuşdur. Le elhemd (şükürler olsun), bu gün o veziyyetde deyiliz. Milletin müqedderatından mesul hökumete, parlamana malikiz.
Hökumet ve parlamanımızın bütün nöqsanı ile beraber, bir meziyyeti var ki, böhranlı ve mesuliyyetli deqiqelerde millete başçılıq eder, onu her hissiyyata qapılmış yol öten “mücahid”lerin şerinden saxlaya biler.
Bunun üçün lazımdır ki, biz bütün herekatımızda etidaldan (mötedillikden) uzaqlaşmayıb sükun ve intizamı pozmalıyım. Tetil heyeti bizi bu gün mateme devet ediyor. Bu devete icabet ederek bütün heyatı durduraraq mart şühedasının ruhi mezlumi qarşısında diz çökelim, çökelim de deyilem ki:
- Siz mezlum oldunuz, biz sizin mezlumiyyetinizi telafi etdirmek (evezini çıxmaq) üçün qanınız bahasına aldığımız hürriyyet ve istiqlalı berk saxlayacağız!
M.E.RESULZADE
“Azerbaycan”, 31 Mart 1919
Varfolomey gecesi - 1572-ci il avqustun 24-ne keçen gece müqeddes Varfolomey bayramı günü Fransa kralı ve katolik ruhaniler hugenotların kütlevi qırğınına başlamışdılar. 3 günde Parisde neçe min nefer öldürülmüş, sonra bütün Fransada hugenotları qırmağa başlamışdılar. Bu hadise tarixe qetliam, genosid günleri kimi daxil olub.
